Działania inspektorów ZUS mogą przybrać następujące formy:

• kontroli problemowej, która obejmuje określoną sferę działalności płatnika;
• kontroli okresowej, dotyczącej wykonania przez płatników i ubezpieczonych obowiązków ubezpieczeniowych;
• kontroli doraźnej, która skupia się na szybkim zbadaniu określonej sprawy.

Inspektorzy mają prawo badać wszelkie dokumenty związane z zakresem kontroli, wstępu i poruszania się na terenie siedziby płatnika na podstawie legitymacji i upoważnienia do kontroli. Przedsiębiorca powinien być powiadomiony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodów z zeznań świadków lub oględzin oraz mieć możliwość uczestniczenia w czynnościach kontrolnych. Inspektor jest zobowiązany do zachowania w tajemnicy wszystkich informacji uzyskanych przy wykonywaniu swoich obowiązków służbowych.

Przedsiębiorca może wystąpić o wyłącznie udziału w kontroli inspektora nie gwarantującego bezstronności postępowania. 

Zobacz również: Jaki jest przedmiot kontroli ZUS?

Protokół kontroli

Protokół kontroli jest dokumentem sporządzanym niezależnie od jej wyników. Inspektor ma obowiązek rozpatrzyć zgłoszone przez płatnika zastrzeżenia do protokołu pokontrolnego i poinformować go pisemnie o sposobie ich rozpatrzenia Na jego podstawie wydawane są decyzje w zakresie indywidualnych spraw – np. o zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych określonych osób, czy wymiaru świadczenia ubezpieczeniowego.

Od decyzji ZUS można się odwołać do właściwego sądu w terminie i na zasadach określonych w Kodeksie Postępowania Administracyjnego. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem jednostki organizacyjnej ZUS, która wydała tę decyzję. Organy ZUS zostały wyposażone przez ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych w instrumenty dyscyplinujące płatników składek – zarówno o charakterze finansowym, jak i niefinansowym.